Targowica i Elstera – na dwóch krańcach polskości

O przystąpieniu króla do Targowicy dowiedział się książę Poniatowski na polu bitwy. Już miał ruszać do ataku na Moskali, gdy pojawił się posłaniec. Książę Józef zbladł. Nie był w stanie słowa wykrztusić. Odjechał, milcząc. To milczenie, ta hańba zdrady musiały znaleźć Odkupiciela. Tego, który własną śmiercią zmaże winy.

Dwieście lat minęło od słynnej bitwy pod Lipskiem. I chociaż biło się tam „tysiąc narodów”, chociaż wykrwawiło się wiele pułków i batalionów z całej Europy, Polaków najmocniej obchodzi śmierć jedna. Księcia Józefa Poniatowskiego. Jednak zanim zniknął on w nurtach Elstery, jeszcze w Krakowie będąc, przeżywał katusze. Nie wiedział, co lepsze – zostać, bronić każdej piędzi polskiej ziemi, czy też, będąc wiernym słowu danemu Napoleonowi, cofać się i walczyć razem z nim. Wybrał to drugie, zostawiając Księstwo, tę Polskę już odzyskaną, na pastwę Moskwy.
Pisze Skałkowski, jak to Linowski rankiem zastał księcia w łóżku i tak spytał: „Cóż, książę, wychodzisz, porzucasz nas i ojczyznę, zastanów się jeszcze raz, czy nie zepsujesz naszej sprawy i nie narazisz siebie, wojska i ojczyzny na zgubę”. Poniatowski mu przerwał: „Słuchaj, widzisz te pistolety, które koło mnie leżą, dziś je w nocy dwa razy miałem w ręku, chciałem sobie w łeb strzelić, aby wyjść z tak trudnego położenia, ale na koniec wziąłem determinacyą, nie odstąpię Napoleona”. „Więc książę odstępujesz ojczyzny” – ripostował Linowski. Na to Pepi odparł: „Nie chcę i ojczyzny kosztem honoru nabytej”.

Pistolety nie zostały użyte – ale czekała Elstera, w której toni miał się dopełnić los tego, któremu „Bóg powierzył honor Polaków”. Tego, który ścierpieć nie mógł, że nazwisko jego po wsze czasy nosić będzie piętno najokropniejsze, znak hańby, który lekką ręką królewską nad ród Poniatowskich ściągnął Stanisław August. Im bardziej ten wstyd palił, tym goręcej chciał książę za czyny stryja odpokutować. Zdradę zastąpić cnotą, wiernością i honorem.

...
[pozostało do przeczytania 86% tekstu]
Dostęp do artykułów: