Katechizm inteligenta

Małgorzata Matuszak
Różne teorie piękna podają różne jego warunki. Przez wieki wskazywano na warunki obiektywne piękna, najpierw formalne, później też treściowe. Formalne warunki obiektywne tkwiły u podstaw wszechobowiązującej „wielkiej teorii” piękna, podług której polega ono na właściwej proporcji i właściwym układzie części; warunkami piękna były według niej symetria i harmonia. Później zaczęto warunkować je także względami subiektywnymi, piękno konstytuującymi bądź współkonstytuującymi. Wedle pierwszego ujęcia piękno istnieje tylko w kontemplującym je umyśle; odnosi się ono tylko do tego, kto je postrzega. Nie jest więc wymierne, bo odczuwamy je bezpośrednio, subiektywnie. W drugim ujęciu względy subiektywne dodają się do obiektywnych, dopełniają je. Wedle tych sposobów rozumienia piękna, staje się ono...
Małgorzata Matuszak
Punkt odniesienia wszelkich ocen moralnych w etyce cnót stanowi osoba i to, co ją określa – cnota, która jest stanem charakteru człowieka, z którego wypływa jego działanie. Cnotliwe działanie nie tylko przynosi korzyść temu, kto działa, nie tylko tym, którzy go doświadczają, ale jest w charakterystyczny sposób piękne i godne pochwały. Osoba cnotliwa wybiera działanie ze względu na nie samo i ze względu na piękno: piękne działanie jest częścią jej własnego szczęścia z tego właśnie względu, że jest piękne. Szczęście działającego związane jest ze szczęściem innych, gdyż – zmierzając do dobra własnego – rozumnie przyczynia się on także do dobra innych; troszczy się on o dobro innych tak samo jak o własne, przy czym troska ta obejmuje nie tylko najbliższych przyjaciół, ale i dobro wspólnoty. I...
Małgorzata Matuszak
O tym, kim jest Eros, dowiadujemy się bliżej z Platońskiego dialogu „Uczta”. Ojcem jego jest Dostatek, zrodziła zaś go Bieda; ta dwoista natura, owa szczególnego rodzaju dysharmonia, mści się wciąż na nim, bo oscyluje Eros nieustannie między pełnią a brakiem, między poczuciem spełnienia a uczuciem niedosytu. Nie będąc ani pięknym, ani dobrym, bardzo piękna i dobra pragnie. Nie będąc ani śmiertelnikiem, ani nieśmiertelnym, spełnia rolę pośrednika między ludźmi a bogami; jest „pomiędzy” i owo „pomiędzy” najlepiej naturę Erosa wyraża. Dlatego jest on personifikacją miłości i – filozofii. Eros jest filo-zofem w najpełniejszym tego słowa znaczeniu. Miłość podążać może wieloma drogami, ale każda z nich prowadzi do osiągnięcia dobra i znaczona jest jego pragnieniem. Prawdziwym miłośnikiem...
Małgorzata Matuszak
Miłość kierunkuje wzwyż, ku najwyższym wartościom i ku byciu jak najlepszym wyrazicielem tychże wartości. Nienawiść – przeciwnie; ona ściąga w dół, ku temu, co negatywne. Akty nienawiści stają się w ten sposób nośnikiem zła. Miłości i nienawiści nie różni jednak tylko przeciwstawne ukierunkowanie. Różnią się one także sposobem, w jaki przepojony nimi człowiek postrzega świat wartości – miłość rozszerza horyzont aksjologiczny, nienawiść zaś go zawęża. Pisał Karl Jaspers o miłości: „To nie »wartości« odkrywane są w miłości, lecz wszystko staje się w niej wartościowsze”. W nienawiści – przeciwnie. Ona w tym, ku czemu się kieruje, wszystko widzi gorszym, mniej wartościowym. Tak jak dla miłości charakterystyczne jest „otwarcie oczu” na wartość ukochanej osoby, tak nienawiść na wartość...
Małgorzata Matuszak
Pomocne będzie odniesienie się do greki. „Przebiegłość” to grecka panurgia, słowo denotacyjnie szersze aniżeli jego polski ekwiwalent, oznaczające także „podstępność”, „szelmostwo”, wręcz „gotowość na wszystko”. Poprzez „sprytny” tłumaczymy Arystotelesowe deinos, słowo oznaczające również kogoś „przeraźliwego”. Istotnie, przeraźliwym wręcz wydaje się ktoś, kto posiadając naturalne warunki i predyspozycje po temu, by osiągać to, co zamierzył, wykorzystuje je w niecnych celach, do czynienia zła. Deinos zaś realizuje swoje cele, nie zważając na ich moralny wymiar. Każda cnota przyczynia się do ogólnego dobra człowieka. Rozsądek, całość życia podejmujący, jednoczy zaś cnoty. Dochodzi Arystoteles do zaskakującego zrazu wniosku: cnoty są nierozdzielne; jeśli posiadasz jedną – posiadasz...

Pages